Chuyện chưa kể về nhà thầu xây dựng

Ở quan niệm xã hội xưa nay; người ta luô n coi trọng chất lượng thi cô ng của ngô i nhà (về mặt bền vững) nhiều hơn là những giá trị của kiến trú c. Chí nh bởi vậy mà vai trò của nhà thầu thi cô ng cà ng quan trọng.

Nhà thầu – người hiện thực hoá tá c phẩm

Trong thị trường tư vấn – thiết kế – xâ y dựng ở thời điểm hiện nay, vai trò của nhà thiết kế – kiến trú c sư đã được đề cao hơn hàng loạt, song khô ng từ thực tế đó mà vai trò của nhà thầu giảm đi, nếu khô ng muốn nó i là cũng được tăng lê n theo. Bởi khi người ta đã cần tới chuyê n mô n của nhà thiết kế, nghĩa là cũng cần tới những nhà thầu có năng lực để sẽ có khả năng là m đú ng, là m tốt thiết kế. Thiết kế cà ng khó, cà ng phức tạp thì cà ng đò i hỏi nhà thầu có chuyê n mô n và kinh nghiệm đá p ứng được yê u cầu. Xé t cho cù ng, để có một cô ng trì nh tốt, thì cả hai phải tốt – nghĩa là thiết kế tốt và thi cô ng cũng phải tốt. Thiếu vắng một trong hai yếu tố đó, thì cô ng trì nh khô ng thể tốt được. Vai trò của kiến trú c sư là quan trọng, là sự khởi đầu; nhưng nhà thầu mới là người hiện thực hoá ý tưởng sá ng tạo của kiến trú c sư. Cũng khô ng thể khô ng nhắc đến vai trò của chủ nhân ngôi nhà, với tư cá ch là người đầu tư, bỏ tiền ra thuê cả “ sá ng tá c” và “ biểu diễn”. Mối quan hệ tay ba nà y khá là phức tạp và nhạy cảm, và thường hay… lẫn lộn, tranh chấp vai trò của nhau, mà dường như ai cũng thấy khô ng vừa ý, khô ng hà i lò ng; thậm chí cảm thấy bị tổn thương và thiệt thò i? !

Khi “ chung một chiến hà o” với chủ nhân ngôi nhà

Trong quan niệm xã hội, là m nhà là việc hệ trọng của đời người. Và ngô i nhà là tà i sản quan trọng ở cả yếu tố vật chất và tinh thần. Ai cũng muốn ngô i nhà phải bền vững, chắc chắn. Và vì thế tâ m lý chung xưa nay đều cố gắng tì m thợ giỏi; mà trong thị trường xâ y dựng hiện nay ta quen gọi là nhà thầu thi cô ng, hay gọi tắt là nhà thầu. Ngô i nhà được xâ y như thế nà o, bền chắc hay khô ng, đẹp hay khô ng là bởi nhà thầu. Với nhiều người, nhà thầu quyết định số phận ngô i nhà của mì nh? !

Có lẽ vậy, mà thá i độ của chủ nhân ngôi nhà với nhà thầu luô n là một thá i độ tí ch cực, thậm chí có nhiều khi có phần nhú n nhường, để mong những người là m cô ng tá c thi cô ng vui vẻ, nhiệt tì nh, là m tốt. Phải nó i thê m và nó i kỹ rằng, trong quá trì nh thi cô ng cho một ngô i nhà ở thời điểm hiện nay, có tới hà ng chục nhà thầu ở cá c hạng mục khá c nhau, từ phần thô cho tới phần hoà n thiện, ở nhiều hạng mục chuyê n ngà nh – vật liệu. Nhưng cốt lõi nhất là hạng mục nề, tức là phần xâ y, trá t, ốp lá t… Nội dung và khối lượng cô ng việc nà y rất lớn, chi phí cũng thuộc loại lớn nhất, thời gian ké o dà i nhất từ khi khởi cô ng – là m mó ng, cho tới lú c hoà n thiện (ốp, lá t). Đội quâ n thợ nề cũng đô ng đảo nhất và mặc định là “ cắm trại” luô n tại cô ng trường. Điều đó cũng có nghĩa là thợ nề í t nhiều có vai trò quản lý cô ng trường - ngô i nhà đang thi cô ng. Từ đặc thù cô ng việc đó, đội quâ n nà y có tâ m lý … í t nể sợ ai, kể cả chủ nhân ngôi nhà. Với cá c nhà thầu thi cô ng khá c, thì thợ nề là “ chú a” , và đối với thợ nề, họ luô n phải hoà nhã, nhẫn nhịn.

Một cô ng trì nh có chất lượng tốt về kỹ thuật và mỹ thuật, một khô ng gian đẹp là sự kết hợp đầy đủ, toà n diện của nhà thiết kế và cá c nhà thầu thi cô ng nhiều hạng mục.

Nhà thầu, dù hạng mục nề hay hạng mục nà o, đều tiếp xú c với chủ nhân ngôi nhà thường xuyê n trong quá trì nh thi cô ng. Cùng thời điểm này, giai đoạn nà y, cô ng việc (thiết kế) của kiến trú c sư cơ bản đã hoà n thà nh; nếu có, là trá ch nhiệm giá m sá t tá c giả và tạo điều kiện để chủ nhân ngôi nhà trong việc lựa chọn vật liệu, thiết bị để đảm bảo đú ng theo thiết kế. Với mảng nhà ở gia đì nh, nhà ở tư nhâ n, thì chủ nhân ngôi nhà lại hay đảm nhiệm luô n vai trò quản lý; và giả sử nếu có người thay mặt quản lý – giá m sá t, thì chủ nhân ngôi nhà cũng í t dá m tin tưởng, phó mặc hoà n toà n. Với tâ m lý luô n lo lắng, chủ nhân ngôi nhà thường có thá i độ “ nịnh” , “ vuốt ve” nhà thầu, hơn là một thá i độ bì nh đẳng theo cá ch chuyê n nghiệp chung của thị trường, của thương trường. Có nhiều khi, nhà thầu ngọt nhạt với chủ nhân ngôi nhà thế nà y thế khá c, chủ nhân ngôi nhà xuô i theo, sửa đổi thiết kế của kiến trú c sư, mà theo nhà thầu thì: là m thế nà y hay hơn, tốt hơn thiết kế. Nếu gặp phải kiến trú c sư kiê n định, khô ng đồng ý sửa đổi, thì chủ nhân ngôi nhà vẫn… sợ; vì người thực hiện trực tiếp là nhà thầu chứ đâ u phải kiến trú c sư… Nhỡ ra… thì lại â n hận. Khô ng ai muốn một sự rủi ro nà o hết trong quá trì nh xâ y dựng ngô i nhà của mì nh. Khô ng í t chủ nhân ngôi nhà đứng cù ng phí a nhà thầu để phản bá c lại thiết kế của kiến trú c sư. Có vẻ như ở gó c độ nghề nghiệp trong hoà n cảnh cụ thể nà y, nhà thầu dễ lấy lò ng được chủ nhân ngôi nhà hơn bằng tuổi tá c và kinh nghiệm, trong khi kiến trú c sư là m nhà ở gia đì nh thường trẻ, giao tiếp chưa khô n khé o. Ngoà i ra, phải kể tới một vấn đề khá c, đó là việc là m của kiến trú c sư thì chủ nhân ngôi nhà hoà n toà n hoàn toàn có thể kiểm soá t và thẩm định được; nhưng việc thi cô ng ở cô ng trường thì khô ng thể kiểm soá t hết được. Nếu khô ng là m cho nhà thầu vui, thì khô ng chừng… chuốc hậu quả.

Và khi “ cơm khô ng là nh, canh khô ng ngọt”

Tuy “ đứng chung chiến hà o” , tuy cố gắng hết sức để tạo mọi điều kiện cho nhà thầu là m tốt, để có chất lượng cô ng trì nh tốt; nhưng thực tế chủ nhân ngôi nhà với nhà thầu cũng luô n có những vấn đề tiê u cực nảy sinh, những bất đồng nhiều khi khô ng thể hoà giải. Có nhiều nguyê n nhâ n, cả khá ch quan và chủ quan, nhưng dù là nguyê n nhâ n gì, thì đô i bê n cũng đều chịu những khó khăn và thiệt thò i, và người liê n đới là … kiến trú c sư.

Một trong số các nguyê n nhâ n chí nh, và cũng thường rơi và o nhà thầu chí nh – nhà thầu nề; là thá i độ, cá ch thức là m việc khô ng chuyê n nghiệp, thiếu trá ch nhiệm nghề nghiệp. Đa số cá c nhà thầu xâ y dựng phần nề, cá c đội thợ nề xuất phá t từ nô ng thô n, thiếu đà o tạo chuyê n ngà nh và cá ch là m việc vẫn mang tí nh chất tiểu nô ng, chưa cô ng nghiệp, chưa nhất quá n… Chuyện đổ xong một sà n chủ nhân ngôi nhà lại lo bữa nhậu là chuyện thường thấy; rồi mấy hô m lại phải đưa tí chú t “ tươi tươi” để bồi dưỡng là m muộn, là m căng cho kịp tiến độ (Dù cho phần “ thăm nuô i” nà y khô ng có trong hợp đồng hay giao ước, thực tế ghi nhận là cá i lệ khó bỏ). Thợ về quê, thiếu người, đổi lại thay vì nhà thầu bị trá ch phạt, thì có khi chủ nhân ngôi nhà lại phải cho tiền tà u xe, rồi nịnh nọt để thợ lê n cho sớm sớm… Những việc nà y – tưởng chừng là tốt – nhưng cũng lại là những nguyê n nhâ n gó p phần gâ y nê n những bất đồng, những đổ vỡ trong mối quan hệ chủ nhân ngôi nhà – nhà thầu.

Về mặt chuyê n mô n xâ y dựng, nhà thầu hạng mục nề có liê n quan phần lớn tới cá c hạng mục khá c, quyết định chất lượng của nhiều nội dung của cá c nhà thầu khá c, và của chí nh mì nh. Ví dụ như tường xâ y trá t khô ng chuẩn, khô ng phẳng, khô ng vuô ng sẽ ảnh hưởng tới cô ng tá c ốp lá t, tới hạng mục cửa; bề mặt tường trá t chất lượng ké m sẽ ảnh hưởng tới phần sơn bả; sà n cá n khô ng phẳng sẽ ảnh hưởng tới hạng mục gỗ sà n… Rất nhiều khi, mọi thứ ổn, nhưng đến khi hạng mục sau của nhà thầu khá c và o, mới nảy sinh nhiều vấn đề. Việc đổ lỗi cho nhau, khô ng ai chịu trá ch nhiệm là việc thường thấy. Nhà thầu nà y là m khô ng tốt, đổ lỗi tại nhà thầu kia có liê n quan, rồi đổ lỗi cho cả kiến trú c sư, thậm chí đổ lỗi cho cả chủ nhân ngôi nhà với đủ lý do. Khi “ cơm khô ng là nh, canh khô ng ngọt” thế nà y, khổ nhất vẫn là chủ nhân ngôi nhà, lại đang trong thế cưỡi lê n lưng hổ, nhiều khi rất khó xử. Có hàng loạt chuyện rất khô ng hay đã xảy ra, trê n thực tế cô ng trường, cũng do những mâ u thuẫn, bất đồng khô ng/khó hoà giải, và do đạo đức nghề nghiệp của nhà thầu, của người thợ. Đó là những chuyện chơi xỏ, gâ y hại cho nhau giữa cá c nhà thầu, cố tì nh gâ y hại cho cô ng trì nh (tức là cho chủ nhân ngôi nhà); như việc cắt đứt dâ y điện, đục vỡ ống nước, là m hỏng cá c phần cô ng việc hoà n thiện, đá nh cắp vật tư… Những chuyện đó khô ng phải ở đâ u cũng có nhưng cũng khô ng phải là cá biệt, là hiếm. Chủ nhân ngôi nhà, hay người quản lý thì khô ng thể canh 24/24 ở cô ng trường, và cũng khô ng thể quá n xuyến được hết mọi việc đang diễn ra kể cả khi có mặt ở cô ng trường. Nhiều khi, chủ nhân ngôi nhà là … tội đồ, cũng có khi lại đó ng vai hoà giải hay quan toà đi xử kiện đú ng – sai. Nhưng khi có chuyện, dù đú ng sai thế nà o, nhà thầu cũng khổ khô ng ké m…

“ Thay ngựa giữa dò ng”

Cá ch đâ y gần mười năm, người viết bà i nà y có đi kiểm tra một cô ng trì nh cù ng cộng sự là kỹ sư kết cấu. Nội dung là kiểm tra quy cá ch vá n khuô n và cấu tạo thé p mó ng, cột trước khi đổ bê tô ng. Thực tế cô ng trường, thé p cột đặt sai; kỹ sư kết cấu phá t hiện ra; và có thiện chí nó i riê ng với chủ thầu, khô ng cho chủ nhân ngôi nhà biết, và để chủ thầu nhanh chó ng (và bí mật) sửa trong thời gian cho phé p; trá nh những điều khô ng vui xảy ra mà vẫn đảm bảo chuyê n mô n kỹ thuật. Tuy nhiê n, chủ nhân ngôi nhà khô ng phải tay vừa, có chú t í t hiểu biết và xem được bản vẽ; nê n hỏi rằng: Thé p cột nà y sai phải khô ng? Câ u hỏi đặt ra trước tất cả những người liê n quan: kiến trú c sư – người chủ trì, kỹ sư kết cấu – thiết kế bộ mô n chuyê n ngà nh, và nhà thầu xâ y dựng. Khô ng cò n cá ch nà o khá c, và giữ đạo đức nghề nghiệp của mì nh, kỹ sư kết cấu đã gật đầu trước câ u hỏi của chủ nhân ngôi nhà. Phải nó i thê m rằng cá i sai nà y rất nghiê m trọng, nó i một cá ch đơn giản là sẽ… sập nhà nếu là m tóm lại. Hô m sau, người viết bà i nà y nhận được điện thoại của chủ nhân ngôi nhà, nó i rằng đã sa thải nhà thầu nọ, vì cảm thấy một sự khởi đầu quá tệ, và mất niềm tin. Đó là một hậu quả lớn cho cả hai, khi nhà thầu là m một lượng lớn rồi mà hoà n toà n khô ng nhận được một đồng nà o, ra đi trong cay đắng; cò n chủ nhân ngôi nhà thì phải nhận một hiện trường dang dở, phải tì m nhà thầu khá c, khô ng hề dễ dà ng bởi í t ai muốn tiếp nhận cô ng việc đang có vấn đề chiếu theo đó.

Từ bản thiết kế của kiến trú c sư, để trở thà nh một cô ng trì nh, tá c phẩm hoà n thiện, buộc phải cần tới vai trò của những nhà thầu thi cô ng, những người thợ.

Ở một chuyện khá c, mà người viết bà i đảm nhiệm vai trò tương tự, là tá c giả và chủ trì thiết kế một cô ng trì nh, đang trong giai đoạn hoà n thiện. Một ngà y nhận được số điện thoại lạ, của một người tự xưng là chủ thầu hạng mục gỗ cô ng trì nh đó. Loanh quanh rồi vấn đề sá ng tỏ là, chủ thầu nà y nhờ tới kiến trú c sư “ nó i giú p” với chủ nhân ngôi nhà hai vấn đề: 1 – Chất lượng gỗ (khuô n đã chè n và cá nh chuẩn bị lắp) tốt, chứ khô ng phải xấu như chủ nhân ngôi nhà chê. 2 – Cá nh cửa gỗ chuyển đến cô ng trường tuy là m sai thiết kế (chủ nhân ngôi nhà nhận thấy), nhưng vẫn… đẹp; và mong kiến trú c sư đồng ý với cá i sai đó. Về vấn đề thứ nhất, kiến trú c sư khô ng có vai trò thẩm định vì kiến trú c sư khô ng chỉ định chủng loại gỗ; việc nà y do chủ nhân ngôi nhà lựa chọn. Vấn đề thứ hai, cửa sai thiết kế và kiến trú c sư yê u cầu là m đú ng thiết kế. Việc nà y được phản á nh cô ng khai tới cả hai phí a chủ thầu và chủ nhân ngôi nhà. Kết quả là chủ thầu gỗ nà y cũng bị sa thải. Hậu quả cũng tiê u cực cả hai phí a: chủ thầu phải dừng cô ng việc, mang số cửa sai về; và chủ nhân ngôi nhà phải chịu số khuô n chất lượng ké m, nhưng đã chè n và o tường, cũng khô ng muốn gỡ ra nữa…

Ở những câ u chuyện trê n, chủ nhân ngôi nhà đã chủ động “ thay ngựa giữa dò ng” ; nhưng khô ng í t chủ nhân ngôi nhà lại bị động, bởi khi đà m phá n, nó i chuyện thì rất… OK, nhưng đến khi tiến hà nh cô ng việc, theo tiến độ cô ng trường thì nhà thầu chạy mất tiê u; là m chủ nhân ngôi nhà đô n đá o tì m nhà thầu khá c thay thế. Việc nà y cũng hay xảy ra do chỉ có đà m phá n, giao hẹn miệng, mà khô ng có hợp đồng cụ thể theo cá ch thức chuyê n nghiệp. Cá c nhà thầu sẽ có khả năng tì m được mối khá c ngon hơn, hoặc chạy “ sô ” , là m khô ng đú ng kế hoạch, tiến độ, gâ y ảnh hưởng tới cô ng trì nh. Đặc biệt trong giai đoạn hoà n thiện, cá c cô ng việc gối nhau tuần tự chặt chẽ; có khi chỉ một phần nà y chưa xong mà cá c phần khá c phải chờ…

Chuyện nhà thầu, đồng thời câ u chuyện liê n quan tới chủ nhân ngôi nhà cù ng kiến trú c sư trong quá trì nh thi cô ng cô ng trì nh, trong việc xâ y nhà cò n đông đảo và cò n dà i. Bà i viết nà y chỉ là những phá c hoạ chí nh với những câ u chuyện thường thấy, nhưng khô ng nhỏ; để có một cá i nhì n thẳng thắn, nghiê m tú c và o những vấn đề bất cập hiện vẫn đang tồn tại, và buộc phải được cải thiện tí ch cực hơn nữa.

KTS Nguyễn Trần Đức Anh