Kiến trúc sư tại Việt Nam đang phải đóng quá nhiều vai

Trong một cuộc trả lời phỏng vấn về nội dung dự thảo luật Kiến trú c sư, cá ch đâ y gần bốn năm (2009), KTS Hoà ng Thú c Hà o đã chua chá t nhận định: “ Tính đến lúc này, kiến trú c sư phải dà nh quá nhiều thời gian cho cá c cô ng việc khá c bê n ngoà i, khô ng phải sá ng tá c (như chạy việc, chạy dự á n, chạy giấy phé p xâ y dựng, quan hệ với nhà phát triển công trình, chiều đơn vị phát triển dự án… ). Thật là một sự vô lý và lã ng phí. Đâ y nằm trong nhóm những vấn đề cốt lõ i – đò i hỏi luật Kiến trú c sư phải là m thế nà o để trả lại được 80% thời gian cho kiến trú c sư dà nh cho việc sá ng tạo… ”. Cho tới nay, tì nh trạng thực tế của kiến trú c sư cũng khô ng khá hơn là bao nhiê u, và luật Kiến trú c sư vẫn chưa ra đời. Cô ng việc, vai trò chí nh của kiến trú c sư là sá ng tạo, nhưng kiến trú c sư phải đó ng quá nhiều vai…

Những vai chí nh danh

Nhiệm vụ, chức năng, trá ch nhiệm xã hội… của kiến trú c sư là sá ng tạo – một cô ng việc sá ng tạo điểm nổi bật là, khô ng giống như ở cá c ngà nh văn học – nghệ thuật khá c. Điều đó kiến trú c sư và nhiều người đều hiểu, song nó i sá ng tạo thì e rằng… chung chung quá! Xét ở khía cạnh khác, cô ng việc “ hậu sá ng tạo” để tá c phẩm ra đời rất đi sâu vào chi tiết, và tá c phẩm khô ng phải là sở hữu của kiến trú c sư. Vậy thì, kiến trú c sư là m gì; hay nó i cá ch khá c – kiến trú c sư phải đó ng những vai gì – theo đú ng tinh thần nghề nghiệp?

Tư vấn: là bước khởi đầu cho quá trì nh hì nh thà nh cô ng trì nh xâ y dựng cụ thể. Đó là việc đưa ra những phâ n tí ch, định hướng trê n nhiều lĩnh vực liê n quan đến cô ng trì nh; như tư vấn đầu tư (phối hợp cù ng cá c chuyê n gia kinh tế), tư vấn giải phá p quy hoạch, kiến trú c, kỹ thuật… ; tư vấn giải phá p vật liệu, thi cô ng; tư vấn quản lý và vận hà nh cô ng trì nh… trê n cơ sở đá p ứng yê u cầu của chủ đầu tư đối với dự á n. Sản phẩm của quá trì nh tư vấn hoàn toàn có thể là những trao đổi trực tiếp với nhà phát triển công trình, chủ nhân ngôi nhà (với những cô ng trì nh nhỏ), sẽ có khả năng là những tà i liệu – bá o cá o, hoặc những bản vẽ (sơ bộ) thể hiện được ý tưởng, ý đồ phá t triển, định hướng cho dự á n, cô ng trì nh; hoặc kết hợp cá c biện phá p trê n.

Quá trì nh tư vấn chí nh là quá trì nh đi tì m tiếng nó i chung giữa kiến trú c sư và “ ô ng chủ” , là quá trì nh hì nh thà nh và đưa ra ý tưởng, thể hiện phương phá p là m việc đồng thời sự sá ng tạo, khoa học trong những giải phá p của kiến trú c sư. Thực chất, quá trì nh nà y rất quan trọng, là tiền đề cho mọi diễn biến tiếp sau, nhưng í t khi được nhì n nhận đú ng – nổi bật hơn cả là mảng cô ng trì nh nhỏ, nhà ở gia đì nh. Nhiều cuộc “ tì nh duyê n” đứt gá nh giữa chừng mà đô i bê n đều cảm thấy khô ng hà i lò ng.

Thiết kế: là giai đoạn sau của quá trì nh tư vấn, để dần đi đến hì nh hà i cô ng trì nh. Tuỳ quy mô cô ng trì nh và tí nh chất của dự á n mà quá trì nh thiết kế được phâ n chia thà nh cá c bước khá c nhau; cuối cù ng là hồ sơ thiết kế kỹ thuật thi cô ng – những bản vẽ nà y sẽ là căn cứ để tí nh toá n tà i chí nh, vật liệu… và mang ra cô ng trường để thi cô ng. Vai trò của kiến trú c sư là cụ thể hoá những ý tưởng, giải phá p ban đầu trong quá trì nh tư vấn thà nh những thiết kế cụ thể với những mặt bằng cô ng năng, khô ng gian kiến trú c, hì nh khối, đường né t cho hì nh thức; cù ng những số liệu, kí ch thước, chủng loại vật liệu, mà u sắc… ; là m sao triển khai được những ý tưởng ban đầu, tương thích tốt với thực tiễn xâ y dựng (vấn đề kinh tế, khả năng cung ứng vật liệu và giải phá p kỹ thuật trong thực tế, trê n thị trường).

Nó i chung, trong tiến trì nh một dự á n kiến trú c, tư vấn và thiết kế gắn bó chặt chẽ với nhau; và hoàn toàn có thể trù ng lẫn và o nhau ở một số cô ng trì nh và o một và i thời điểm.

Quản lý: ở đâ y chỉ đề cập tới vấn đề quản lý chuyê n mô n, chuyê n ngà nh; khô ng đề cập tới vấn đề quản lý hà nh chí nh, tà i chí nh hay cá c phạm vi khá c. Kiến trú c sư, với tư cá ch là tá c giả cô ng trì nh, hay cò n được gọi là chủ nhiệm đồ á n, kiến trú c sư chủ trì … cò n có nhiệm vụ quản lý chuyê n mô n trong quá trì nh tư vấn – thiết kế cô ng trì nh đó. Bởi để thực hiện ra một sản phẩm cuối cù ng là những hồ sơ bản vẽ thiết kế kỹ thuật thi cô ng, thì phải trải qua thời gian dà i, qua nhiều bước cù ng nhiều nhâ n lực. Kiến trú c sư phải là người nắm tổng quan, điều phối, kết nối cá c giai đoạn, cá c hạng mục, cá c bộ mô n chuyê n ngà nh khá c… trong đồ á n.

Cò n có nhiều vai chí nh danh khá c mà kiến trú c sư hoàn toàn có thể đảm nhận trong hoạt động nghề nghiệp, như giảng dạy – đà o tạo, nghiê n cứu, lý luận – phê bì nh, là m cô ng tá c bảo tồn – trù ng tu… Trê n đâ y, và trong phạm vi bà i viết nà y chỉ giới hạn những vai trong cô ng tá c thiết kế, mang tới cô ng trì nh.

Và những vai bất đắc dĩ

Những vai bất đắc dĩ nà y chắc chắn khô ng có kiến trú c sư châ n chí nh nà o muốn đó ng, xong thực tiễn xã hội bắt họ phải như vậy. Lâ u dần thà nh quen, nê n kiến trú c sư cũng cảm thấy… bì nh thường, và xã hội cũng nhì n và o cũng rất bì nh thường. Điều đó dần dần lấy đi vai trò chí nh của kiến trú c sư, và dường như đang có những tiềm ẩn tối mà u trước thực tế hà nh nghề kiến trú c và vị thế nghề nghiệp của người kiến trú c sư.

Vai trò của kiến trú c sư là cụ thể hoá những ý tưởng, giải phá p ban đầu trong quá trì nh tư vấn thà nh những thiết kế cụ thể với những mặt bằng cô ng năng, khô ng gian kiến trú c, hì nh khối, đường né t cho hì nh thức; cù ng những số liệu, kí ch thước, chủng loại vật liệu, mà u sắc…

Vai “ quan hệ” : như phần đầu bà i viết đã đề cập, kiến trú c sư phải lo chạy, lo xin xỏ, vận động để có dự á n, có cô ng trì nh, có hợp đồng. Trong quá trì nh triển khai lại phải lo cá c loại giấy tờ – thủ tục xin phé p xâ y dựng, xin thoả thuận quy hoạch - kiến trú c, xin… đủ thứ – mà đá ng ra đấy khô ng phải là cô ng việc của mì nh. Để được việc, kiến trú c sư phải là m hà i lò ng, chiều đơn vị phát triển dự án, cá c quan chức sở ban ngà nh… Từ đó nảy sinh nhiều tiê u cực, tham nhũng. Đâ y là một mảng tối nhưng hiện rất rõ trong xâ y dựng và hà nh nghề kiến trú c sư.

Vai hoà giải: khi “ ô ng chủ” , bê n A là một… tập thể, và ai cũng có cá i tô i quá lớn, khô ng ai chịu ai; kiến trú c sư lại phải đó ng vai trò hoà giải, để chiều lò ng tất cả mọi người. Vai hoà giải của kiến trú c sư xuất hiện ở cả cô ng trì nh lớn và cô ng trì nh nhỏ – như nhà ở gia đì nh. Và nhiều khi để mỗi người vui một chú t, mỗi người có phần tiếng nó i một chú t, cô ng trì nh sẽ rơi và o tì nh trạng “ đẽo cà y giữa đường”. Nhưng khi có vấn đề khô ng ổn, khi có sự cố, khi sản phẩm bị phê phá n thì kiến trú c sư lại là nạn nhâ n đầu tiê n.

Vai hoạ viê n: vai trò, nhiệm vụ của kiến trú c sư là sá ng tạo, là đưa ra những ý tưởng kiến trú c, những giải phá p thiết kế, chứ khô ng phải trực tiếp sản xuất bản vẽ. Tất nhiê n kiến trú c sư hoàn toàn có thể là m nếu muốn; nhưng đú ng vai trò thì kiến trú c sư khô ng đủ thời gian. Nhiều kiến trú c sư kiê m cả vai trò hoạ viê n – việc nà y tương đối phổ biến; do nhiều nguyê n nhâ n, trong đó có cả vấn đề đà o tạo kết hợp cùng cơ chế hà nh nghề. Đó là hoạ viê n theo nghĩa đen. Cò n ở một gó c độ khá c, kiến trú c sư cũng là hoạ viê n; bởi khô ng có vai trò sá ng tạo trong cá c cô ng trì nh, chỉ là người vẽ thuê theo ý của ô ng chủ, bởi ô ng chủ có tiền và có quyền. Những dạng cô ng trì nh nà y vẫn tồn tại, vẫn mọc lê n và kiến trú c sư cũng vẫn thoả hiệp bởi cơm á o gạo tiền…

Vai giá m sá t, tổ chức – quản lý thi cô ng: kiến trú c sư lăn lưng ở cô ng trường là điều thường thấy trong cá c cô ng trì nh nhỏ, cô ng trì nh nhà ở gia đì nh. Xuất phá t từ việc đi thực tế cô ng trường để lấy kinh nghiệm, hoặc thực hiện vai trò giá m sá t tá c giả; và cũng xuất phá t từ mong muốn tốt đẹp, thiện chí là là m sao để cô ng trì nh tốt hơn, kiến trú c sư đã phải thực hiện cô ng việc nà y. Khi cá ch thức thi cô ng và quản lý xâ y dựng cò n chưa chuyê n nghiệp, trì nh độ thợ hạn chế, đơn vị phát triển dự án hay can thiệp… kiến trú c sư nhất thiết phải gá nh lấy vai nà y để thực hiện cho đú ng thiết kế, đú ng ý tưởng. Tuy nhiê n, có một mặt khá c cần suy nghĩ, đó là việc tham gia và o thi cô ng đang là một cá ch là m kinh tế hiệu quả của kiến trú c sư, giữa bối cảnh thiết kế phí quá bọt bè o!

Vai “ cò ”: nó i thì buồn, nhưng đó là sự thật. Trong quá trì nh tư vấn, thiết kế, kiến trú c sư hay được đơn vị phát triển dự án, chủ nhân ngôi nhà đề nghị giới thiệu thợ thuyền, cá c đơn vị thi cô ng, đem lại dịch vụ xâ y dựng, trang thiết bị, vật liệu… vì kiến trú c sư am hiểu và có nhiều thô ng tin hơn. Nhất là trong mảng nhà ở gia đì nh, khô ng phải ai, chủ nhân ngôi nhà nà o cũng biết và có thời gian để thực hiện những cô ng việc đó. Kiến trú c sư được tin tưởng để nhờ vả, giao phó. Ở một phí a khá c, nắm được tâ m lý và cá ch thức là m việc từ góc độ tổng quan, cá c đội thi cô ng, cá c đơn vị đem lại dịch vụ thi cô ng xâ y dựng “ kết nối” với kiến trú c sư để có mặt trong cô ng trì nh. Thay cho việc là m việc một cá ch vô tư và khá ch quan với đú ng tinh thần – đạo đức nghề nghiệp, kiến trú c sư chủ động dần – bằng cả thủ thuật, tiểu xảo – trong việc đưa “ người” của mì nh và o, bằng cá ch nà y hay cá ch khá c, để có … phần trăm. Và thậm chí chủ động đưa cả và o thiết kế những hạng mục, vật liệu “ hiếm” , “ độc” mà chỉ có những đối tá c của mì nh thực hiện được nhằm đạt mục đí ch kinh tế chứ khô ng phải là chuyê n mô n kiến trú c.

Cò n đông đảo vai bất đắc dĩ nữa mà kiến trú c sư phải nhập, phải đó ng; sẽ có khả năng là thường xuyê n, hoàn toàn có thể là bất thường trong từng hoà n cảnh cụ thể. Trê n đâ y chỉ là những phá c hoạ chỉ ra rằng nỗi khổ của kiến trú c sư, cũng là những băn khoăn trăn trở của giới là m nghề.

KTS Nguyễn Trần Đức Anh