Nhà thầu xây dựng: Chọn ai, ai chọn?

“ Trước khi xâ y nhà thì bạn có tiền cò n ô ng thầu có kinh nghiệm, sau khi xâ y xong thì ô ng thầu có tiền cò n bạn có kinh nghiệm” như câ u trà o lộng hay nghe đâ y đó mỗi khi có người có dịp “ kể tội” cá c nhà thầu! Dẫu vậy thực tế có hoà n toà n tính ra khô ng?

Kí nh thưa nhà thầu!

Trước hết người viết xin nó i rõ rằng “ kí nh thưa” ở đâ y khô ng phải là “ kí nh thưa đểu và đau” như người ta thường nó i kiểu “ kí nh thưa ô sin” , mà là “ kí nh thưa” thật, là thá i độ tô n trọng thật sự đối với vai trò và sự đó ng gó p của cá c nhà thầu trong mô i trường xâ y dựng tại Việt Nam. Thô ng qua bà i viết nà y, chú ng tô i – những người thiết kế, đứng ở khoảng giữa nhà thầu và chủ nhà – muốn có một cá i nhì n khá c, khá ch quan hơn, bao dung hơn về cá c nhà thầu xâ y dựng vốn thường bị mang nhiều điều tiếng trong nghề nghiệp.

Xã hội nà o, đất nước nà o cũng luô n có những định kiến về ngà nh nghề, về con người khô ng dễ xoá bỏ. Riê ng người Việt Nam trước nay hay quan niệm rằng thợ may ăn vải, thợ bạc ăn và ng, thợ xâ y ăn gạch, cá t, ximăng, đá sỏi… Thế ra người thợ xâ y theo cá ch nó i nô m na hay nhà thầu xâ y dựng lại sẽ có khả năng “ ăn” nhiều đến vậy sao? Khô ng có lửa thì là m sao có khó i? Những định kiến của người xưa thường là đú ng nhưng khô ng phải hoà n toà n và cà ng khô ng thể á p dụng một cá ch má y mó c cho tất cả cá c trường hợp. Có “ một bộ phận khô ng nhỏ” nhà thầu để lại điều tiếng xấu nhưng cũng có khô ng í t nhà thầu thực sự tâ m huyết với nghề nghiệp, với khá ch hà ng… Tuy nhiê n, ở phâ n khú c nhà ở tư nhâ n, khi “ đồng tiền đi liền nú m ruột” với sự giá m sá t chặt chẽ của nhiều bê n thì cá c nhà thầu vừa khô ng dễ là m ẩu là m gian là m dối, vừa có cơ hội trau chuốt tá c phẩm như một cá ch quảng bá hữu hiệu nhất cho năng lực của mì nh. Một số nhà thầu tính đến thời điểm hiện tại đủ năng lực xâ y cá c cô ng trì nh biệt thự, khá ch sạn, resort… độ hoàn thiện cao, thậm chí hoàn toàn có thể đảm bảo theo những tiê u chuẩn khắt khe của quốc tế là m hà i lò ng nhà phát triển công trình với giá cả khá cạnh tranh do có tổ chức tốt về nhâ n lực, khả năng cung ứng vật tư… Từ nguyên nhân này, khô ng thể vì một quan niệm đã thà nh định kiến xã hội mà có thể “ quơ đũa cả nắm” được. Bản thâ n người viết bà i đã là m việc gần 20 năm qua với đủ cá c loại nhà thầu, và sẽ có khả năng khẳng định rằng đại phần lớn nhà thầu đều chí thú là m ăn, vất vả đủ đường nhất là trong thời buổi kinh tế suy thoá i, và họ khá tâ m huyết với cô ng trì nh. Vấn đề là là m sao tì m và gặp được những nhà thầu tóm lại?

Sẽ có khả năng bạn chưa biết…

Để sẽ có khả năng đá nh giá một cá ch khá ch quan về năng lực của cá c nhà thầu trước khi quyết định chọn lựa, trước hết đơn vị phát triển dự án cô ng trì nh nê n biết chủ thầu đó là ai, năng lực thế nà o một cá ch cụ thể và rõ rà ng. Xuất thâ n của chủ thầu nó i lê n một lượng lớn về khả năng của họ.

Chủ thầu là kiến trú c sư: Mặc dù khô ng phải là đơn vị thiết kế, song chủ thầu là dâ n “ kiến” thường rất quan tâ m đến chất lượng, hì nh thức thiết kế, thường hay đó ng gó p nhiều ý kiến để chỉnh sửa phần kiến trú c và nội thất sao cho đạt được hiệu quả tối ưu hơn. Nhưng vì quá quan tâ m đến thiết kế nê n chủ thầu hay bị trễ tiến độ thi cô ng cô ng trì nh. Một số kiến trú c sư nhảy ra là m thầu thường than là bị lỗ, đơn giản bởi họ hay say sưa với yếu tố nghệ thuật, ý tưởng mà bỏ só t cá c mấu chốt kinh tế – kỹ thuật khá c.

Chủ thầu là kỹ sư xâ y dựng: chủ thầu dạng nà y thường quan tâ m đến vấn đề kết cấu sao cho “ ăn chắc mặc bền” cò n phần kiến trú c thì chỉ là m đú ng theo bản vẽ bất kể phương án bản vẽ thiết kế có hợp lý hay khô ng, đẹp hay xấu… Cá c tí nh toá n của anh ta thường nghiê ng về hướng tổ chức cô ng việc sao cho thuận lợi nhất, và cá c chủ nhân ngôi nhà cũng hay yê n tâ m về chất lượng thi cô ng khi gặp dạng thầu nà y.

Chủ thầu xuất thâ n từ người cai thầu: chủ thầu thường xâ y nhà theo kinh nghiệm với nhiều thợ là nh nghề, tay nghề cao, cù ng một ê kí p cộng tá c lâ u năm… Chủ thầu dạng nà y thường là m rất tốt những cô ng trì nh nhà phố, biệt thự đơn giản với kinh phí đầu tư thấp nhưng thường gặp khó khăn với những cô ng trì nh lớn, kinh phí đầu tư lớn hơn đò i hỏi trì nh độ chuyê n mô n về quản lý cao.

Chủ thầu là nhà quản lý thuần tuý: chủ thầu Mặc dù khô ng có chuyê n mô n về kiến trú c xâ y dựng, dẫu vậy lại biết quản lý, biết tập hợp nhiều nhà chuyê n mô n có trì nh độ và tay nghề cao để cù ng hợp tá c. Chủ thầu dạng nà y thường thà nh lập một cô ng ty bà i bản có nhiều ban bệ chuyê n mô n nê n có thể đá p ứng được những yê u cầu của cá c cô ng trì nh lớn nhưng lại thường phải bị lệ thuộc và o trì nh độ chuyê n mô n và đạo đức của những nhâ n sự mà mì nh cộng tá c.

Dù ở Việt Nam hay cá c nước phương tâ y, trì nh độ và tay nghề của đội thợ quyết định đến việc hoà n thiện chất lượng cô ng trì nh có đú ng ý tưởng thiết kế hay khô ng, như ca sĩ và ban nhạc chuyê n nghiệp thể hiện thà nh cô ng sá ng tá c của nhạc sĩ.

Chủ thầu là nhà đem lại vật liệu: chủ thầu chỉ chuyê n về lĩnh vực thương mại, bá n hà ng, nhập hà ng… lâ u ngà y quen mối nhảy ra là m thầu luô n. Phần thi cô ng xâ y dựng nặng nề thường được khoá n trắng cho đơn vị khá c thực hiện. Người dùng hoàn toàn có thể chọn chủ thầu dạng nà y cho một số hạng mục phụ như đó ng trần, sơn nước, đi đường điện nước… và phải có người chuyê n mô n vững đi “ kè m” sá t.

Sau khi biết được nhà thầu của mì nh là ai, chủ nhà cũng nhất thiết phải biết đến cá c hì nh thức thầu trê n thị trường xâ y dựng để có thể chọn cho mì nh một nhà thầu phù hợp, sẽ có khả năng điểm qua một số hì nh thức thầu như sau:

Tổng thầu và liê n danh thầu: là nhà thầu lớn có đầy đủ ban bệ chuyê n mô n để tự thực hiện tất cả cá c hạng mục cô ng việc trong cô ng trì nh như xâ y dựng cơ bản, điện, nước, hoà n thiện… Hoặc là những nhà thầu cù ng liê n danh liê n kết với nhau để thực hiện cô ng trì nh, thường cô ng trì nh từ lớn đến rất lớn. Nếu chỉ là m ngô i nhà phố nhỏ mà chọn thầu dạng nà y thì sẽ có khả năng khô ng phù hợp, lã ng phí, và thực tế người là m trực tiếp cô ng trì nh khô ng phải là chủ thầu mà chỉ là thầu phụ.

Khoá n thầu: một nhà thầu sau khi giao kết hợp đồng trọn gó i với đơn vị phát triển dự án sẽ tự thực hiện và i hạng mục thuộc chuyê n mô n của mì nh. Cá c hạng mục khá c sẽ được khoá n thầu cho cá c nhà thầu phụ thực hiện nhưng vẫn kiểm tra và kiểm soá t theo trá ch nhiệm hợp đồng đã ký với nhà phát triển công trình. Hì nh thức chiếm phần lớn cá c cô ng trì nh nhà tư nhâ n đang là m ở thời điểm hiện nay, tương thích tốt với điều kiện xâ y dựng cò n mang nặng tí nh thủ cô ng, dựa trê n sự quen biết và niềm tin là chí nh.

Bá n thầu: một nhà thầu sau khi giao kết hợp đồng trọn gó i với đơn vị phát triển dự án sẽ nhanh chó ng “ sang tay” cho một nhà thầu khá c thực hiện để ăn tiền chê nh lệch. Vai trò của nhà thầu dạng nà y thực chất chỉ như một anh “ cò mồi” chỉ có mặt trong những buổi họp dự á n để là m yê n tâ m nhà phát triển công trình nhưng toà n bộ cô ng việc thì đã được bá n hoà n toà n cho cá c nhà thầu khá c. Dù ai xâ y nhà cũng khô ng thí ch gặp chủ thầu dạng nà y, nhưng thực tế vẫn xảy ra tì nh trạng bá n thầu khi chủ thầu khô ng có sẵn quâ n, khi họ kẹt quá nhiều cô ng trì nh cù ng lú c, hoặc khi họ chỉ là cô ng ty chuyê n về thiết kế, chuyê n kinh doanh địa ốc nhưng có người thuê thầu xâ y nhà thì họ “ là m tới luô n”.

Nếu khô ng nó i ra thì …

Sẽ có khả năng tham chiếu một thực tế ở cá c nước phá t triển, nhất là châ u  u và Bắc Mỹ thì cá c nhà thầu hoà n toà n đối thoại với đơn vị phát triển dự án như hai đối tá c bì nh đẳng. Họ – giới thầu xâ y dựng – với tá c phong chuyê n nghiệp và bề dà y kinh nghiệm sẽ có khả năng yê u cầu đơn vị phát triển dự án giải trì nh về khả năng tà i chí nh trước khi giao kết hợp đồng nhận thầu, hoặc thậm chí thẳng thừng từ chối cộng tá c với những đơn vị phát triển dự án thiếu chuyê n nghiệp. Điều nà y ở thực tế xâ y dựng Việt Nam là “ mơ giữa ban ngà y” bởi những định kiến lâ u nay cộng với quan niệm “ tô i là m chủ, anh là m mướn cho tô i” đã ăn sâ u và o phần lớn cá ch nghĩ, cá ch ứng xử của chủ nhân ngôi nhà Việt. Đổi lại thay vì thừa nhận vai trò và sự đó ng gó p của cá c nhà thầu, cá c đơn vị phát triển dự án Việt có khuynh hướng thiếu tin tưởng khi giao kết hợp đồng, tì m mọi cá ch để é p giá, thậm chí cậy quyền cậy thế (nhất là những dạng đơn vị phát triển dự án xâ y cô ng trì nh vốn ngâ n sá ch) để o é p cá c nhà thầu, dù ng đủ loại cá ch thức để “ găm” lại tiền bạc, là m xong cô ng trì nh cả mấy năm mà nhà thầu vẫn khô ng được thanh toá n hết.

Thực tế trê n hì nh thà nh nê n một vò ng luẩn quẩn theo kiểu khô ng ai tin ai, ai cũng muốn thủ thế, ai cũng muốn “ nắm đằng chuô i” trong quan hệ chủ nhân ngôi nhà – chủ thầu. Thậm chí có lú c có nơi chủ nhân ngôi nhà sau thời gian thấy việc xâ y dựng có vẻ khô ng khó bè n… nhảy ra là m thầu luô n, chỉ thuê thợ theo cô ng nhật, cò n mì nh đốc thú c, tự chạy lo vật tư, với niềm tin tưởng duy nhất và o bản thâ n và sự chắt chiu đến cù ng kiệt mọi thứ.

Thế mới thấy trong chuyện là m nhà thì vấn đề “ việc ai nấy là m” luô n là điều cần đặc biệt quan tâm, và thay cho việc so đo, là m khó nhà thầu bằng những định kiến truyền tai nhau khô ng mấy tốt đẹp, nhà phát triển công trình nê n bỏ thời gian tì m hiểu kỹ lưỡng về tư cá ch phá p nhâ n, năng lực thực tế của nhà thầu (thô ng qua cô ng trì nh đã là m và người quen uy tí n đảm bảo), biết câ n nhắc để đá nh giá cẩn trọng ai là nhà thầu phù hợp nhất với cá nhâ n mì nh, văn hoá gia đì nh mì nh, với kinh phí và cá ch là m việc của mì nh? Khi chọn được nhà thầu phù hợp (xé t về mặt con người) thì cần trao gửi niềm tin với thá i độ đú ng mực và những cô ng cụ kiểm soá t hữu hiệu như tư vấn giá m sá t, soạn thảo hợp đồng rạch rò i, khô ng ham giá rẻ, … Được vậy thì đơn vị phát triển dự án mới sẽ có khả năng tiến hà nh ổn thoả cá c cô ng đoạn tiếp theo của tiến trì nh xâ y nhà cho mì nh.

KTS Trần Phụng Tiê n Phuô ng