Nhiều người đổ tiền vào nhóm dự án kinh doanh nhà ở chưa được hình thành chỉ thông qua các hợp đồng góp vốn loại này và mua đi bán lại chúng một cách "hồn nhiên" mà không nghĩ đến hậu quả. Lâu nay, chúng ta đã quen với việc doanh nghiệp làm chủ dự án kinh doanh địa ốc huy động vốn từ người mong muốn tìm kiếm mua nhà thông qua các loại hợp đồng góp vốn, hợp đồng hợp tác kinh doanh, hợp đồng hợp tác đầu tư…
Nhiều người đổ tiền vào nhóm dự án kinh doanh nhà ở chưa được hình thành chỉ thông qua các hợp đồng góp vốn loại này và mua đi bán lại chúng một cách " hồn nhiên" mà không nghĩ đến hậu quả. Xung quanh hình thức huy động vốn này của các đơn vị làm chủ dự án, bài viết dưới đây nhìn nhận từ góc độ " trục lợi" và những hậu quả về mặt pháp lý, ai thực chất là người hưởng lợi từ việc huy động vốn và ai là người sẽ phải chịu rủi ro?
Góp vốn - tự nguyện " mua rủi ro"
Trước ngày 8 tháng 8 năm 2010, việc đơn vị phát triển dự án huy động vốn của người mong muốn tìm kiếm mua nhà ở được quy định một cách lỏng lẻo. Bởi thế, nhà phát triển công trình dễ dàng " lách" các quy định của pháp luật để huy động vốn bằng hình thức ký hợp đồng góp vốn, hợp đồng hợp tác đầu tư để nhận tiền ứng trước của khách hàng tìm mua nhà. Từ ngày 8 tháng 8 năm 2010, Nghị định số 71/2010/NĐ-CP của Chính phủ về hướng dẫn thi hành Luật Nhà ở chính thức có giá trị thi hành (" Nghị định 71" ), việc huy động vốn được quy định chặt chẽ hơn, kiến tạo nên một quy định hiện hành an toàn cho việc huy động vốn của khối doanh nghiệp phát triển dự án dự án.
Thứ nhất, về hình thức huy động vốn, đơn vị phát triển dự án chỉ được huy động vốn theo các hình thức sau đây: giao kết hợp đồng vay vốn của các ngân hàng, các quỹ đầu tư và phát hành trái phiếu; xác lập và ký kết hợp đồng góp vốn với nhà phát triển công trình cấp II nhằm giao dịch chuyển nhượng quyền sử dụng đất; giao kết hợp đồng hợp tác kinh doanh với doanh nghiệp có chức năng kinh doanh địa ốc; giao kết hợp đồng góp vốn với tổ chức, cá nhân để tổ chức thi công triển khai nhà ở để phân chia lợi nhuận (bằng tiền hoặc cổ phiếu) hoặc được phân chia sản phẩm là nhà ở hoặc huy động vốn bằng hình thức giao kết hợp đồng mua bán nhà ở hình thành về lâu dài để ứng trước tiền mua nhà của những người mong muốn tìm kiếm mua nhà. Ngoài những hình thức huy động vốn này, đơn vị phát triển dự án không được huy động vốn bằng hình thức nào khác (Khoản 1, Điều 9).
Thứ hai, về thời điểm huy động vốn. Đối với việc huy động vốn của người đang phát sinh nhu cầu mua nhà ở, hợp đồng góp vốn chỉ được ký kết sau khi đã có dự án mở rộng nguồn cung nhà ở được phê duyệt, đã thực hiện khởi công xây dựng khu nhà ở quy hoạch và đã thông báo cho Sở Xây dựng nơi có dự án mở rộng nguồn cung nhà ở. Văn bản hợp đồng giao dịch mua bán nhà hình thành trong chặng đường tới chỉ được ký kết khi đã xây dựng xong phần móng của nhà ở, đã hoàn thành thủ tục mua bán qua đơn vị phân phối địa ốc và đã thông báo cho Sở Xây dựng nơi có dự án mở rộng nguồn cung nhà ở (Điểm đ, Khoản 3, Điều 9). Theo đó, đơn vị phát triển dự án huy động vốn của người mong muốn tìm kiếm mua nhà ở thì sớm nhất cũng phải khởi công xây dựng khu nhà ở quy hoạch xong mới được huy động vốn.
Thứ ba, về giới hạn số lượng nhà ở trong mỗi dự án được phân chia khi huy động vốn bằng hình thức xác lập và ký kết hợp đồng huy động vốn để được phân chia sản phẩm là nhà ở trước khi hội tụ đủ điều kiện để xác lập và ký kết hợp đồng mua bán nhà hình thành trong chặng đường tới, đơn vị phát triển dự án chỉ được giao kết hợp đồng để phân chia sản phẩm là nhà ở tối đa không quá 20% số lượng nhà ở trong mỗi dự án (Điểm d, Khoản 3, Điều 9).
Đồng thời, nhà phát triển công trình thực hiện việc huy động vốn phải dùng số vốn đã huy động vào đúng mục đích xây dựng dự án kiến tạo các khu nhà ở đó, không được dùng số vốn đã huy động vào mục đích khác hoặc sử dụng cho nhóm dự án kiến tạo các khu nhà ở khác. Những trường hợp huy động vốn không đúng các hình thức và không đáp ứng đủ các điều kiện quy định thì hợp đồng đã ký không có giá trị pháp lý và bên huy động vốn bị xử lý căn cứ quy định hiện hành.
Khó lòng có thể " lách" quy định của pháp luật như trước khi Nghị định 71 có hiệu lực, doanh nghiệp làm chủ dự án đang vướng phải một bài toán khó trong huy động vốn.
Ai sẽ được hưởng lợi?
Đặt cạnh các kênh huy động vốn khác như vay ngân hàng, với chính sách hạn chế cho vay để hoạt động thương mại nhà đất và lãi suất cao như ở thời điểm hiện nay, nhà phát triển công trình sẽ phải trả một khoản tiền lãi rất lớn để vay vốn tín dụng. Phát hành trái phiếu thì thủ tục phức tạp, bị kiểm soát chặt chẽ và phải thanh toán tiền lãi cho trái chủ. Xác lập và ký kết hợp đồng hợp tác với nhà phát triển công trình cấp II hay doanh nghiệp kinh doanh địa ốc thì đồng nghĩa với việc doanh nghiệp làm chủ dự án phải chia " miếng bánh" cho người khác. Từ góc độ tổng quan, nhà phát triển công trình được hưởng lợi ích rất lớn từ việc huy động vốn của những người bỏ tiền ra với hy vọng mua được nhà hình thành về lâu dài.
Trái ngược với những lợi ích trông thấy mà đơn vị phát triển công trình hoạt động thương mại nhà đất nhận được, người đang phát sinh nhu cầu mua nhà lại phải bỏ ra một món tiền không nhỏ để mua nhà hình thành trong chặng đường tới mà lợi ích chưa thấy đâu, nhưng rủi ro thì đã hiện hữu.
Vì nhiều lý do, đơn vị phát triển dự án không thực hiện thi công xây dựng khu nhà ở quy hoạch hay không còn đáp ứng đầy đủ các tiêu chí tiếp tục thực hiện dự án, dẫn tới tình trạng khó lòng có thể giao nhà đúng tiến độ, thì những khoản tiền góp vốn mà người có nhu cầu an cư đã nộp cho đơn vị phát triển công trình sẽ giải quyết như thế nào? Đòi lại tiền vốn đã góp là không dễ dàng. Chuyển nhượng hợp đồng góp vốn cho người khác, nếu là thời điểm cách đây một năm trở về trước thì sẽ có người mua lại, nhưng ở lúc này rất khó, hầu như chỉ còn cách để tiền cho đơn vị phát triển dự án giữ, chờ khi xây dựng xong thì nhận nhà. Nhưng chờ đến bao giờ và liệu khi nhà ở được khởi công xây dựng xong, bàn giao cho khách hàng tìm mua nhà thì chất lượng nhà ở có đúng như thỏa thuận hay không?
Hậu quả
Việc góp vốn, ứng tiền trước để được sở hữu nhà ở hình thành trong tương lai về bản chất là sự tự nguyện giao kết bằng hợp đồng của những người đang phát sinh nhu cầu mua nhà ở với doanh nghiệp làm chủ dự án, mà không được hưởng lãi. Song trên thực tế, nội dung của hợp đồng góp vốn, thỏa thuận giao dịch mua bán nhà hình thành về lâu dài lại thường quy định sơ sài hoặc có lợi cho nhà phát triển công trình, ví dụ như: không quy định đầy đủ và chặt chẽ về các điều khoản hợp đồng; quyền và nghĩa vụ của người góp vốn, mua nhà; không quy định điều khoản phạt hợp đồng, tiến trình thi công thực tế công trình và thời hạn giao nhà.
Áp dụng với các hợp đồng huy động vốn được ký kết khi chưa hội tụ đủ điều kiện và không tuân đúng theo quy chuẩn pháp lý của pháp luật thì không có giá trị pháp lý. Hậu quả pháp lý của giao dịch này là đơn vị quản lý nhà nước sẽ tuyên vô hiệu hợp đồng, các bên hoàn trả cho nhau những gì đã nhận, bên nào có lỗi thì phải bồi thường. Theo đó, đơn vị phát triển công trình sẽ phải hoàn trả cho người có nhu cầu an cư số tiền mà khách hàng tìm mua nhà đã góp, nhưng khó xác định được ai có lỗi trong việc góp vốn này, nếu người có nhu cầu an cư biết rõ việc xác lập và ký kết hợp đồng góp vốn là vi phạm các quy định của pháp luật mà vẫn chấp nhận góp vốn thì không thể yêu cầu nhà phát triển công trình bồi thường thiệt hại. Món tiền mà khách hàng tìm mua nhà góp vốn đã bị chiếm dụng trong một thời gian dài và khi phát sinh tranh chấp cũng chỉ nhận lại được món tiền đã góp ban đầu.
Hậu quả pháp lý phát sinh từ những hợp đồng huy động vốn được ký kết sơ sài thường rất bất lợi cho khách hàng tìm mua nhà nếu đưa ra giải quyết tại cơ quan tố tụng, nổi bật hơn cả là khi đơn vị phát triển dự án giao nhà chậm tiến độ, giao nhà không đảm bảo chất lượng. Nếu hợp đồng đã ký kết có quy định về thời hạn thi công, thời hạn bàn giao nhà ở, thì người có nhu cầu an cư có quyền chấm dứt hợp đồng và yêu cầu bồi thường thiệt hại khi đơn vị phát triển dự án chậm tiến độ. Nếu hợp đồng đã ký kết không ghi nhận về thời hạn thi công công trình, thời hạn giao nhà, tiêu chuẩn kỹ thuật, chất lượng... , thì người có nhu cầu an cư không có căn cứ để yêu cầu bồi thường thiệt hại, yêu cầu thực hiện đúng đúng theo quy chuẩn pháp lý của hợp đồng. Kết quả là cơ quan tố tụng sẽ có khả năng sẽ ra các quyết định không có lợi cho người mua nhà.
Trường hợp người mua nhà muốn đòi lại tiền góp vốn, nếu đơn vị phát triển dự án không giao nhà đúng thời hạn và không tự nguyện hoàn trả thì người có nhu cầu an cư phải tiến hành việc khởi kiện đơn vị phát triển dự án tại cơ quan giải quyết tranh chấp có thẩm quyền, yêu cầu chấm dứt hợp đồng. Giải pháp này có tính khả thi, nhưng quá trình giải quyết tranh chấp thường kéo dài và kết quả khó lòng có thể đoán trước. Khi đó, khách hàng tìm mua nhà vừa mệt mỏi để chạy theo vòng tố tụng, vừa khắc khoải chờ đợi ngày khoản tiền đã đầu tư được hoàn lại cho mình.
Cuối cùng, hậu quả lớn nhất của việc đơn vị phát triển dự án huy động vốn của người có nhu cầu an cư ở một cách dễ dàng và không bị kiểm soát chặt chẽ là hiện tượng bong bóng bất động sản, làm cho thị trường bất động sản biến động theo chiều hướng tiêu cực, gây bất ổn cho nền kinh tế.
Một số lưu ý khi ký kết Hợp đồng góp vốn mua nhà:
- Cần lựa chọn ký kết các hợp đồng huy động vốn phù hợp, dựa trên cơ sở các tiêu chí như: chủ thể ký kết, mục đích, điều kiện góp vốn, phương thức thanh toán…
- Dựa trên cơ sở các tiêu chuẩn kỹ thuật để lựa chọn thời điểm ký kết hợp đồng phù hợp.
- Trường hợp cần có sự phê chuẩn của cơ quan nhà nước có thẩm quyền thì người mua nhà cần kiểm tra xem đơn vị phát triển dự án đã thực hiện các thủ tục này hay chưa.
- Cần quy định rõ thời gian giao nhà, chất lượng trang thiết bị (nếu có), tiêu chuẩn kỹ thuật... |
Nguyễn Vĩnh Long và Nguyễn Ngân Hương, Công ty Luật hợp danh Luật Việt
(Theo ĐTCK)