Tối giản trong phong cách và kiến trúc

Cho tới hiện tại phong cá ch tối giản vẫn khô ng hề bị lạc hậu và thậm chí tiếp tục phá t triển, có nhiều tá c động qua lại với nhịp sống đương đại tiện nghi thời cô ng nghiệp, giữa bối cảnh cô ng nghệ số và internet phủ só ng toà n cầu.

Phong cá ch tối giản và kiến trú c tối giản

Phong cá ch tối giản (cò n gọi là phong cá ch tối thiểu – Minimalism) xuất phá t từ phương Tâ y sau thế chiến thứ hai, và o khoảng những năm 1950, phá t triển mạnh mẽ trong thập niê n 70,80 của thế kỷ 20. Phong cá ch tối giản có ảnh hưởng rộng lớn ở khắp cá c bộ mô n nghệ thuật, cá c ngà nh thiết kế – sá ng tạo. Phong cá ch tối giản có mặt trong hội hoạ, â m nhạc, nhiếp ảnh, đồ hoạ, tạo dá ng cô ng nghiệp, thời trang, … và tất nhiê n trong cả kiến trú c – giữa bối cảnh kiến trú c vẫn gần gũi với những bộ mô n nghệ thuật kinh điển. Phong cá ch tối giản xuất phát từ sự cô đọng, thuần khiết của chủ nghĩa Hiện đại, kết hợp với chủ nghĩa hậu Hiện đại và được nhìn nhận là một sự phản ứng – đối ngược với chủ nghĩa Biểu hiện trong nội dung tư tưởng đồng thời hì nh thức, bố cục của tá c phẩm.

Nội thất cô ng trì nh Azuma House – KTS Tadao Ando.	Á nh sá ng là một thà nh phần nội thất - Cô ng trì nh Koshino House – KTS Tadao Ando.

Kiến trú c sư người Đức Ludwig Mies van der Rohe (1886 – 1969), điển hình trong nhóm bậc thầy của kiến trú c hiện đại thế giới, được nhìn nhận là cha đẻ của phong cá ch kiến trú c tối giản. Quan điểm của ô ng thể hiện ở câ u châ m ngô n nổi tiếng (và cũng tối giản): “ Less is more” (Í t là nhiều). Sau thế chiến thứ nhất với sự sụp đổ của cá c đế chế vương quyền châ u  u, kiến trú c cổ điển – vốn đã bị phê bì nh mạnh mẽ từ giữa thế kỷ 19, ngà y cà ng trở nê n khô ng hợp thời. Đứng trước thực tế đó, cù ng với sự bù ng nổ của nền sản xuất cô ng nghiệp; Mies van der Rohe đã trở thà nh một đại diện tiê n phong trong quá trì nh tì m kiếm những phong cá ch mới cho nghệ thuật kiến trú c với tư duy mới về kỹ thuật và cô ng nghệ.

Những cô ng trì nh trong thời gian nà y của Mies van der Rohe đã đặt nền mó ng cho phong cá ch kiến trú c tối giản với những quan điểm mới về việc tổ chức khô ng gian kiến trú c, với kết cấu – vật liệu mới là thé p và kí nh. Sau những biến động của chí nh trị, thời cuộc ở châ u  u, ô ng chuyển sang sinh sống và là m việc tại Mỹ và o năm 1937 (và nhập quốc tịch Mỹ và o năm 1944), tiếp tục theo đuổi trường phá i kiến trú c của mì nh. Kiến trú c của Mies van der Rohe là những khô ng gian trong sạch, đơn giản, tinh tế, trật tự; là những đường thẳng, những mặt phẳng, những gó c vuô ng… bộc lộ rõ cấu trú c của hệ thống kết cấu. Có lẽ một xã hội tự do như nước Mỹ là mô i trường thuận lợi, có những ảnh hưởng tới Mies van der Rohe cho việc bộc lộ tư tưởng và thể hiện sá ng tạo.

Ở phương Đô ng, Nhật Bản được nhìn nhận là bậc thầy của phong cá ch tối giản trong kiến trú c. Phong cá ch nà y hiện diện trong đa số kiến trú c Nhật Bản, từ kiến trú c hiện đại cho tới những cô ng trì nh mang â m hưởng truyền thống. Tí nh tối giản thể hiện nhất quá n từ hì nh thức kiến trú c cho tới nội thất cô ng trì nh, kết hợp nhuần nhuyễn giữa một khuynh hướng hiện đại với những giá trị văn hoá - tinh thần truyền thống của Nhật Bản. Nhiều kiến trú c sư Nhật Bản thà nh cô ng và ghi đậm dấu ấn với phong cá ch tối giản, chủ nghĩa tối giản trong kiến trú c; mà tiê u biểu là kiến trú c sư Tadao Ando. Những cô ng trì nh của Tadao Ando thực sự là những tá c phẩm nghệ thuật của khô ng gian và á nh sá ng, của sự giao hoà của kiến trú c và thiê n nhiê n, mang một cá tí nh đặc sắc và đầy sá ng tạo!

Những đặc điểm cơ bản

Tối giản là một phong cá ch, khuynh hướng chung, nhưng trong mỗi bộ mô n nghệ thuật, loại hì nh sá ng tạo khá c nhau lại có những đặc điểm nhận dạng khá c nhau. Trong kiến trú c, phong cá ch tối giản cũng thể hiện những đặc điểm nổi bật. Cho dù sự sá ng tạo của mỗi kiến trú c sư, mỗi vù ng miền địa lý có những đặc thù văn hoá riê ng, mỗi thời kỳ… có khá c nhau thì tất cả vẫn có một “ mẫu số chung” của kiến trú c tối giản.

- Í t là nhiều (Less is more): Đó là sự khởi nguồn, tư tưởng, triết lý, là nguyê n tắc chủ đạo mà kiến trú c sư Mies van der Rohe đã đề ra. Đối ngược lại với trường phá i cổ điển và nhiều trường phá i khá c là m đầy, là m đẹp, là m hoà n thiện kiến trú c bằng những chi tiết, bằng trang trí nội thất; kiến trú c tối giản tự hoà n thiện bằng những gì í t nhất sẽ có khả năng – đó chí nh là nhiều. Í t nhất, cũng là hướng tới sự hoà n mỹ và thà nh cô ng. Từ xuất phá t đó, thì “ hạn chế” được biết đến là một trong các nguyê n tắc – biểu hiện cụ thể của kiến trú c tối giản. Tất cả những gì khô ng cần thiết được nhìn nhận là thừa thã i và được loại bỏ, từ đường né t, hì nh khối kiến trú c cho đến cá c trang trí nội thất. Bản thâ n những đồ đạc nội thất có ý nghĩa cô ng năng cũng được hạn chế tối thiểu, là một thà nh phần cấu thà nh yếu tố trang trí, và được coi như những tá c phẩm điê u khắc – tất nhiê n với hì nh thức, chi tiết cũng tối giản nhưng tinh tế. Mà u sắc nội thất cũng được hạn chế, thường khô ng quá ba mà u với một mà u nền, một mà u chủ đạo, một mà u nhấn; mà mà u nền là mà u của những bức tường. Đâ y là đặc điểm nhận dạng dễ nhất.

Một khô ng gian nội thất theo phong cá ch tối giản, thể hiện trong mà u sắc và chi tiết.

- Hướng tới giá trị của khô ng gian: Bản chất của kiến trú c là khô ng gian. Kiến trú c tối giản hướng tới giá trị đó và tạo lập khô ng gian chặt chẽ, khú c chiết, cô đọng, thoá ng đã ng, trà n ngập á nh sá ng. Sự đơn giản của hì nh thức tổng thể, chi tiết kiến trú c, sự tiết chế trong sử dụng vật liệu, mà u sắc… nhằm cung cấp tí nh tập trung và o khô ng gian và đưa khô ng gian thà nh nội dung chủ đạo của cô ng trì nh. Khô ng gian của kiến trú c tối giản có tí nh câ n bằng, tĩnh tại, thuần khiết, được tạo nê n bởi những mảng tường, mảng trần phẳng, đồng nhất, những đường thẳng, những hì nh khối đơn giản và những khoảng trống lớn. Việc loại bỏ, hạn chế cá c chi tiết, mà u sắc, những thứ khô ng cần thiết nhằm hướng sự tập trung cho khô ng gian kiến trú c. Chí nh khô ng gian tạo nê n xú c cảm chứ khô ng phải bởi những chi tiết trang trí, đồ đạc hay điều gì khá c.

- Hướng tới bản chất và bản ngã: Về mặt hì nh thức thuần tuý, sẽ có khả năng nhận thấy kiến trú c tối giản đem tới sự khô cứng, nhà m chá n và đơn điệu, thậm chí lạnh lù ng và thiếu thâ n thiện. Nhưng bản chất của kiến trú c khô ng nằm ở cá i vỏ bề ngoà i. Và để cảm nhận được điều đó, ngoà i đô i mắt để nhì n, phải cần có một tư duy rộng mở, khá m phá. Một kiến trú c sẽ… tối giản khi chủ nhâ n hiểu rõ được bản ngã của mì nh, và kiến trú c sư chuyển hoá bằng ngô n ngữ kiến trú c. Và cũng chỉ khi hiểu rõ chí nh mì nh thì chủ nhâ n mới thực sự là m chủ và gắn bó được với ngô i nhà.

Một cô ng trì nh mang hơi hướng kiến trú c tối giản ở Hà Nội.

Kiến trú c tối giản có sự tương đồng với văn hoá truyền thống và Thiền tô ng Nhật Bản (Zen). Zen nhâ ́n mạnh đê ́n tâ ̀m quan trọng của sự trâ ̀m tư mặc tưởng hơn là việc đọc kinh kệ và cá c nghi thức tô n giá o kết hợp cùng lý luận về giá o phá p. Zen truyền tải những tư tưởng tự do và bản chất cuộc sống. Kiến trú c tối giản hướng tới bản chất của kiến trú c là khô ng gian, đề cao bản chất của khô ng gian và vật liệu. Chí nh bởi vậy, kiến trú c tối giản hoà nhập với văn hoá truyền thống Nhật Bản, tạo nê n những khô ng gian mang tí nh Thiền và những giá trị văn hoá mới thô ng qua kiến trú c.

- Nghệ thuật á nh sá ng: Á nh sá ng là một yếu tố cấu thà nh nghệ thuật kiến trú c. Với kiến trú c tối giản, á nh sá ng rất quan trọng và cà ng có ý nghĩa hơn, nhất là á nh sá ng tự nhiê n. Mà u sắc ở phong cá ch tối giản hạn chế nê n á nh sá ng là một thà nh phần chủ đạo để trang trí và tạo nê n vẻ đẹp thẩm mỹ thô ng qua hiệu ứng thị giá c. Á nh sá ng tự nhiê n luô n biến đổi và là m thay đổi những cảm nhận, cảm xú c của người đứng trong khô ng gian đó. Á nh sá ng được chủ định trong thiết kế để nhấn mạnh những thà nh phần, những khu vực chí nh; là m nổi bật hì nh khối kiến trú c, nội thất; dù ng để dẫn tuyến hoặc tạo nê n những khối sá ng, bó ng đổ theo ý đồ… Á nh sá ng cù ng hiệu ứng bó ng đổ được khai thá c thô ng qua những ô cửa, những vá ch kí nh, má i, những khoảng trống, những cấu kiện của hệ kết cấu, qua hệ thống rè m hay cả những tá n câ y. Á nh sá ng nhâ n tạo cũng được nghiê n cứu rất kỹ, tí nh toá n cẩn thận trong ý đồ diễn tả cấu trú c khô ng gian và những thà nh phần nội thất.

Kiến trú c tối giản ở Việt Nam?

Phong cá ch tối giản khởi nguồn ở châ u  u và đã lan toả đi khắp thế giới. Kiến trú c tối giản vẫn tiếp tục khẳng định sự ưu việt của mì nh, tiếp tục phá t triển và có ảnh hưởng rộng lớn. Trong xu hướng chung của kiến trú c hiện đại, kiến trú c Việt Nam cũng có nhiều thay đổi theo tinh thần đơn giản về hì nh thức. Tuy nhiê n, một cô ng trì nh thực sự được nhìn nhận là tá c phẩm kiến trú c theo phong cá ch Minimalism ở Việt Nam có lẽ là chưa có. Mặc dù, trê n thực tế, phong cá ch nà y hoà n toà n khô ng đò i hỏi những yếu tố thuận lợi về quy mô, vị trí, mặt bằng xâ y dựng cô ng trì nh; hoà n toà n hoàn toàn có thể phù hợp ở điều kiện nước ta với thể loại nhà ở nhỏ; và khô ng í t kiến trú c sư của chú ng ta có những hứng thú, thử nghiệm, tì m tò i với phong cá ch nà y, nhưng để hiện thực hoá một vấn đề “ tối giản” lại cò n quá nhiều… phức tạp và mâ u thuẫn.

Một cô ng trì nh mang hơi hướng kiến trú c tối giản ở Hà Nội.

Khi hạn chế, lược bớt những gì khô ng cần thiết để đi tới sự tối giản, đồng nghĩa với những thà nh phần cò n lại phải đảm nhận thê m nhiều chức năng. Đó là một vấn đề vướng mắc rất cụ thể bởi những yếu ké m về vật liệu, kỹ thuật, cô ng nghệ, trì nh độ thi cô ng, và tất nhiê n cả lý do kinh tế cù ng phương thức sản xuất. Một yếu tố khá c mà phần trê n đã í t nhiều đề cập: đó chí nh là trì nh độ, văn hoá và lối sống. Minimalism khô ng dà nh cho người thí ch khoa trương, thí ch sự cầu kỳ phức tạp và thiê n về vật chất. Nó dà nh cho những người độc lập, quyết đoá n, ngăn nắp; có tá c phong khoa học của thời đại cô ng nghiệp, nhưng cũng tự do và phó ng khoá ng. Và then chốt nhất là chủ nhâ n đi tới và nhì n thấy được bản ngã, có tư duy và tâ m hồn trong sá ng; thì sự tối giản mới hoàn toàn có thể hiện hì nh. Nếu khô ng, nó chỉ là một sự khiê n cưỡng, một cuộc “ hô n nhâ n” gượng é p và chắc chắn kiến trú c tối giản đó, nếu được dựng lê n cũng khô ng thể tồn tại lâ u bền.

Ngoại thất và nội thất cô ng trì nh Farnsworth House – KTS Ludwig Mies van der Rohe.

Phần lớn tâ m lý người Việt Nam vẫn thí ch sự mà u mè, rườm rà – chau chuốt; khó khăn về kinh tế là m tăng ý thức về vật chất, giảm những giá trị tinh thần; phong cá ch sống, là m việc chưa thực sự khoa học và cô ng nghiệp; trì nh độ và sự tiếp nhận thô ng tin cò n hạn chế, quan hệ giữa chủ nhân ngôi nhà và kiến trú c sư cò n hàng loạt vấn đề chưa ổn… là những nguyê n do khó lòng có thể đi tới phong cá ch tối giản và để có những cô ng trì nh kiến trú c tối giản theo đú ng nghĩa.

Tuy nhiê n, cũng phải ghi nhận rằng cũng có những cô ng trì nh hướng tới phong cá ch nà y, í t nhiều mang tinh thần, hơi hướng tối giản. Số đó dẫu khô ng nhiều nhưng cũng là một cá ch nhì n tí ch cực, một ô cửa sá ng khi mà xã hội và ngà nh xâ y dựng cò n quá nhiều mảng tối.