Quê Việt, ngày ấy - bây giờ (Kỳ 2: Mô hình quy hoạch, kiến trúc nào cho nông thôn ?)

Theo ghi nhận thực tế, lâu nay ở nông thôn, mọi chuyện ăn ở, học hành, hiếu hỷ… tất tần tật hầu như khoán trắng cho chính quyền xã. Cái "bị" ấy chứa quá nhiều thứ nên không kham nổi. Hiện tại hễ có chuyện gì cứ đổ riệt lên đầu ông xã nghĩ cũng tội, nên chuyện ăn ở của nông dân không biết hỏi ai. Ông chủ tịch xã N ởBắc Giang than: Việc ăn ở, nếu có hướng dẫn thì còn cái để mà làm. Đằng này chúng tôi không biết căn cứ vào đâu. Chuyện quy hoạch, kiến trúc nông thôn chẳng biết ai quản chuyện này ở đây cả. Dân thì ai có tiền cứ xây nhà mới, không cần hỏi chính quyền. Xây nhà hướng nào, cửa mở về đâu thì đã có… thầy địa.

Một kiểu nhà là ng Nô m.

Ai lo chuyện quy hoạch xâ y dựng nô ng thô n?

Vì quá cầu toà n, hoặc quan trọng hoá việc nà y đối với vù ng nô ng thô n, nhiều người đã khô ng hy vọng sẽ là m được cô ng tá c quy hoạch có bà i bản cho 12.000 xã với hà ng chục nghì n là ng xó m trê n cả nước. Thực tế khô ng đặt vấn đề nặng nề tóm lại. Bởi quy hoạch, xâ y dựng ở nô ng thô n, nếu nắm bắt được đặc điểm cụ thể của địa bà n nà y thì cô ng tá c quy hoạch kiến trú c chỉ cần hướng dẫn, định hướng, sau đó xã hội hoá để cơ sở và nhâ n dâ n tự giá c là m. Khô ng dự á n, khô ng cần tốn nhiều kinh phí … mà vẫn sẽ có khả năng là m được định hướng quy hoạch và định hướng kiến trú c. Đã có nhiều nơi cô ng tá c quy hoạch nô ng thô n được là m tự phá t, mà vẫn đâ u và o đấy. Tô i đã đến những ngô i là ng tóm lại. Ở đó mỗi gia đì nh được chia một lô đất ở, có tí nh đến hướng nhà và hệ thống đường sá, cơ sở hạ tầng… Bâ y giờ sau nhiều năm đường ngang ngõ dọc đà ng hoà ng, nhà cửa được xâ y dựng theo trật tự nhất định, kiến trú c có lựa chọn mô hì nh mang phong cá ch nhà Việt. Và o mỗi ngô i nhà qua những phân tích trên, có cảm giá c ê m đềm của là ng quê, mà vẫn phảng phất ý tưởng của đời sống văn minh hiện đại. Ở huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị, sau chiến tranh trở về, việc đầu tiê n người Vĩnh Linh là m là bố trí lại quy hoạch ăn ở. Là ng xã nà o cũng tổ chức họp dâ n, lấy ý kiến về quy mô nhà vườn, chiều rộng đường là ng, thậm chí đâ u sâ n bó ng đá, đâ u nhà văn hoá … cũng được thô ng qua dâ n.

Một vấn đề có tí nh bao trù m là quy hoạch nô ng thô n phải theo hướng tiến đến đô thị hoá, hiện đại hoá tương thích tốt với xu thế phá t triển. Đất nước trê n đường cô ng nghiệp hoá, thì việc quy hoạch xâ y dựng nô ng thô n phải hướng tới tương lai xa, để lâ u dà i nô ng thô n của ta vẫn đáp ứng sát sao nhịp sống cô ng nghiệp. Đường là ng bâ y giờ khô ng thể cứ để như cũ, với chiều rộng chỉ đủ cho người và trâ u bò qua lại như xưa. Đường bâ y giờ phải rộng rã i cho những ô tô hạng nặng và o " ăn" hà ng, đưa đó n khá ch. Khô ng ai hoàn toàn có thể đò i giữ lại là ng với đa số cá c cô ng trì nh nhà ở kiến trú c đơn giản, tạm bợ. Khô ng gian là ng Việt phải giữ lại né t đẹp trong cảnh quan, cô ng trì nh kiến trú c cổ.

Nhưng khô ng vì thế mà là m quy hoạch chắp vá, tuỳ tiện, để đến một ngà y là ng quê trở nê n ngột ngạt, quá tải… Vấn đề quy hoạch khô ng gian là ng nê n giao cho cơ sở đảm nhiệm, có tập huấn hướng dẫn, phổ biến tiê u chuẩn mô hì nh mẫu. Về hạ tầng, về khô ng gian chung cho cá c cô ng trì nh phú c lợi, cô ng trì nh văn hoá, thể thao cũng cần có thống nhất. Chỉ tóm lại quy hoạch nô ng thô n mới được xã hội hoá để nhâ n dâ n tham gó p và o việc chuẩn bị khô ng gian sống cho chí nh mì nh, trê n cơ sở quy định chung, chuẩn hoá Nhà nước về quy mô, tiê u chuẩn cá c cô ng trì nh hạ tầng, cô ng trì nh cô ng cộng… Và chỉ qua những phân tích trên, nô ng thô n mới được là m quy hoạch khi lực lượng KTS khô ng thể đô ng đảo tới mức phủ só ng cho hà ng chục nghì n là ng xó m, bản mường…

Nhà ở cho nô ng dâ n hiện đại theo mô hì nh nà o?

Từ lâ u giới kiến trú c đã từng tổ chức hội thảo, thi mẫu thiết kế mô hì nh nhà ở nô ng thô n. Nhưng việc phổ biến chú ng, đưa chú ng và o đời sống có lẽ chưa ai là m nê n nô ng dâ n cò n lú ng tú ng. Những mô hì nh nhà ở nô ng thô n đưa ra khá nghè o nà n, thiếu khô ng gian sống, bởi vậy í t người á p dụng và phổ biến rộng rã i...

Cổng nhà xưa của cụ Nguyễn Khuyến.

Để giữ gì n bản sắc kiến trú c Việt nê n chăng tổ chức sá ng tá c mẫu nhà ở nô ng thô n và phổ biến rộng rã i trê n cá c phương tiện truyền thô ng để dâ n tham khảo. Nê n chăng cấm hì nh thức cấp đất chia lô xâ y nhà ống ở nô ng thô n.

Nhà ống, trước hết nó là mô hì nh của đô thị lỗi thời, khô ng có bà n tay quy hoạch và kiến trú c nê n khó hoàn toàn có thể chấp nhận trong điều kiện nô ng thô n. Ngay đến một số bản mường ở thời điểm hiện nay, nhà ống đang lấn á t nhà sà n truyền thống.

Đã đến lú c đưa văn hó a kiến trú c và o đời sống, để mỗi địa phương cơ sở tổ chức tuyê n truyền phổ biến đến tận người dâ n. Chỉ khi ấy mới hoàn toàn có thể đá nh thức tư tưởng nhà ai nấy xâ y, xâ y thế nà o tù y ý.

Những đô thị và cụm nhà ở nô ng thô n sẽ í t dần đi và thay và o đó là những xó m là ng có quy hoạch đường sá, có hướng dẫn kiến trú c nhà đẹp theo phong cá ch mỗi dâ n tộc hoặc mỗi vù ng miền. Tương lai ấy ở ngay trước mắt mỗi nhà quản lý xâ y dựng.

(Cò n nữa)