Xã Bản Nguyên, Tỉnh Phú Thọ sau sáp nhập

Xã Bản Nguyên thành lập theo nghị quyết Số: 1676/NQ-UBTVQH15; Ngày: 16/06/2025
Thông tin cơ bản:

• Mã số: 08527
• Trung tâm hành chính: Trụ sở xã Cao Xá
• Diện tích: 26.15 km²
• Dân số: 38,963 người
• Mật độ dân số: 1,498 người/km²
• Sáp nhập từ: Xã Cao Xá, Xã Vĩnh Lại, Xã Bản Nguyên

Thông tin về Xã Cao Xá (cũ - trước sáp nhập):
Cao Xá là 1 xã thuộc huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ. Phía đông giáp Sông Hồng, bên kia sông là Ba Vì-TP Hà Nội, gần nơi hội tụ của 3 con sông lớn là Sông Hồng, Sông Đà và Sông Lô; phía tây giáp các xã Tứ Xã, Sơn Vi của huyện Lâm Thao; phía nam giáp các xã Thuỵ Vân và Thanh Đình thuộc TP Việt Trì; phía nam giáp với xã Vĩnh Lại của huyện Lâm Thao.

Kinh tế - Xã hội

Điểm xuất phát của Cao Xá đã có 13/19 tiêu chí đạt chuẩn theo bộ tiêu chí xây dựng nông thôn mới của tỉnh, chỉ còn 6/19 tiêu chí chưa đạt. Với tinh thần quyết tâm cao của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân, đến nay, xã Cao Xá là 1 trong 6 xã trong năm 2014 cán đích xây dựng nông thôn mới của huyện Lâm Thao khi hoàn thành 19/19 tiêu chí xây dựng nông thôn mới. Đây chính là niềm vinh dự của xã Cao Xá nói riêng và huyện Lâm Thao nói chung.
Đến với xã Cao Xá có thể cảm nhận rõ bộ mặt nông thôn đã có những đổi thay từng ngày, những tuyến đường liên thôn, liên xã, các ngả đường về các thôn đã được đổ bê tông cứng hóa rộng và đẹp. Các công trình phúc lợi, trường học được xây dựng khang trang, kiên cố, khuôn viên nhà cửa được chỉnh trang sạch đẹp. Sau hơn 3 năm triển khai thực hiện chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới, đến cuối năm 2014 đường giao thông nông thôn với đường liên xã, liên thôn đã được bê tông hóa và nhựa hóa đạt 100%; 70% đường trục chính nội đồng được cứng hóa; 60% hệ thống kênh mương tưới tiêu được kiên cố hóa; áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất, chuyển dịch cơ cấu cây trồng vật nuôi như gieo trồng các giống lúa chất lượng cao, cây hoa màu chất lượng cao; 100% các hộ trong xã được sử dụng điện thường xuyên an toàn; 100% các trường học thuộc xã đạt chuẩn Quốc gia; 23/23 thôn có nhà văn hóa và khu thể thao đạt chuẩn; 23/23 xã có hệ thống internet đến thôn; không còn nhà tạm, dột nát; thu nhập bình quân đạt 25,2 triệu đồng/người/năm; tỷ lệ hộ nghèo giảm còn 3%; 98% người có việc làm thường xuyên; 81% số người tham gia mua bảo hiểm y tế, trạm y tế xã đạt chuẩn quốc gia; 22/23 khu đạt chuẩn khu văn hóa theo quy định; 99% tỷ lệ hộ sử dụng nước hợp vệ sinh và nước sạch theo quy chuẩn Quốc gia, trong xã có tổ thu gom rác thải, khai thông cống rãnh, phát quan dọn cỏ ở đường thu gom về nơi quy định để xử lý... Để đạt cả 19 tiêu chí Cao Xá đã huy động được nguồn vốn tổng cộng là 35.493 triệu đồng.

Lễ hội

Đình Vĩnh Mộ thuộc thôn Vĩnh Mộ (nay đổi tên là thôn Vĩnh Tề), xã Cao Xá, huyện Lâm Thao. Đình thờ vị Thành Hoàng là Tướng Quốc dưới thời Hùng Duệ Vương. Tên huý của ngài là Nguyễn Văn Kỳ. Đương thời ngài giữ chức Dũng Lược Phụ Thiên Tướng Quân. Khi cáo lão, ngài về đây chiêu dân, lập nên ấp Bình Mạc Sách (tức thôn Vĩnh Tề ngày nay). Do có công lớn phò vua hộ quốc và lập nên làng Bình Mạc nên ngài được phong là Đại Vương Đương Cảnh Thành Hoàng Dũng Lược Phụ Thiên Tướng Quân. Tuy sống trong cảnh bình yên dân dã, nhưng ngài vẫn điều hành dân binh vừa lao động sản xuất, vừa rèn luyện binh mã như thời còn chiến trận. Hằng năm cứ vào mồng 7 tháng Giêng là mở Hội vật đuổi giải. Hội vật diễn ra suốt 5 ngày, từ ngày 7 đến hết ngày 11 tháng Giêng. Lễ hội được duy trì hết thế hệ này sang thế hệ khác như để diễn lại các trận chiến của quân dân ngài Kỳ và để tri ân người đã có công khai dân lập ấp, chống giặc ngoại xâm bảo vệ Tổ quốc.
Hội vật đuổi giải Vĩnh Mộ xưa kia nổi tiếng khắp vùng. Đến ngày hội là dân các vùng nô nức trẩy hội về Vĩnh Mộ, vừa để xem vật, vừa để dự hát Xoan, Ghẹo. Các đô vật ở các lò vật Tứ Xã, Sơn Vi, Tràng Đông, Tràng Nam, Việt Trì, Chính Công, Sơn Tây… đều về Vĩnh Mộ đua tài.
Hội vật đuổi giải ở Vĩnh Mộ có nét đặc biệt khác với tất cả các hội vật trên cả nước. Đuổi giải chính là đặc trưng độc nhất vô nhị của hội vật Vĩnh Mộ. Hội vật ở các nơi thường kết thúc ở trận chung kết, nhưng ở Vĩnh Mộ, sau trận chung kết còn có phần đuổi giải. Đây cũng là lí do mà hội vật Vĩnh Mộ lại có tên là “Hội vật đuổi giải”. Đuổi giải sẽ diễn ra khi đô vật đã thắng tuyệt đối, không còn ai dám vào vật nữa. Giải vật được treo ở trên cột cờ. Người thắng cuộc trèo lên giật lấy giải rồi cắm đầu cắm cổ chạy ra khỏi làng. Đằng sau là dân làng cầm gậy gộc, giáo mác hò reo đuổi theo. Đến khi người đoạt giải chạy ra khỏi làng, nhảy xuống nước thì dân làng mới không đuổi nữa. Khi chạy ra khỏi làng, nếu quay mặt lại sẽ bị dân làng đánh đòn vì quay mặt lại là năm ấy dân làng không may mắn. Đuổi giải xong là kết thúc hội vật. Nếu mọi việc diễn ra suôn sẻ thì dân làng rất phấn khởi, nhà nhà ăn mừng như ăn tết vì tin rằng năm đó sẽ mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.
Hội vật đuổi giải đình Vĩnh Mộ là một di sản văn hóa phi vật thể quý báu của địa phương. Hội vật tồn tại từ xa xưa và rất nổi tiếng. Đặc biệt, Hội vật đuổi giải Vĩnh Mộ đã được ghi vào sách Nền văn hóa văn minh thế giới, được đánh dấu trên Bản đồ du lịch lễ hội của UNESCO và trên lịch của Nhà xuất bản Văn hóa có ghi “Hội vật Vĩnh Mộ” (Lâm Thao-Phú Thọ)-đó là ngày 7 tháng Giêng năm Quý Mùi.
Phường / Xã / Thị trấn cùng tên Cao Xá:

• Xã Cao Xá - Huyện Tân Yên - Tỉnh Bắc Giang

Thông tin về Xã Vĩnh Lại (cũ - trước sáp nhập):
Vĩnh Lại là 1 xã của huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ. Xã có tổng số diện tích theo km2 10,28 km², tổng số dân vào năm 1999 là 8.805 người, mật độ dân số tương ứng 857 người/km². Theo Thần phả xã Vĩnh Lại viết về Tản Viên Sơn Thánh luyện quân chiến thắng và được phong phúc thần ở đất này.
Vĩnh Lại là quê hương của Trạng nguyên Vũ Duệ.

Vị trí địa lý

Vĩnnh Lại là một xã đồng bằng nằm ở phía nam huyện Lâm Thao, cách Trung tâm huyện Lâm Thao 11 km về phía Tây Bắc, cách thành phố Việt Trì 7 km về phía Đông Bắc. Phía Đông giáp với xã Cổ Đô (Ba Vì, Hà Nội (cách sông Hồng)), phía Tây giáp với xã Tứ Xã, phía Tây Nam giáp với xã Bản Nguyên, phía Bắc giáp với xã Cao Xá.

Kinh tế - Xã hội

Nhiệm kỳ 2010- 2015, Đảng bộ xã Vĩnh Lại đã phát huy truyền thống đoàn kết, nỗ lực phấn đấu và đạt được nhiều kết quả quan trọng. Có 16/16 chỉ tiêu chủ yếu đạt và vượt kế hoạch đề ra, trong đó: tổng giá trị sản xuất ước đạt trên 603 tỷ đồng; thu nhập bình quân đầu người đạt 27 triệu đồng/ năm; tỷ lệ hộ nghèo giảm còn 3%; gần 90% số khu dân cư và 94% số gia đình đạt tiêu chuẩn văn hóa; 19/19 tiêu chí đạt tiêu chuẩn nông thôn mới. Công tác xây dựng Đảng được quan tâm, đáp ứng được yêu cầu của nhiệm vụ chính trị. Trong nhiệm kỳ, Đảng bộ đã kết nạp được 35 đảng viên mới; tỷ lệ đảng viên đủ tư cách hoàn thành tốt nhiệm vụ đạt bình quân trên 90%/năm; đảng bộ, chính quyền nhiều năm liên tục đạt TSVM; MTTQ và các đoàn thể nhân dân 90% đạt tiên tiến xuất sắc.
Vĩnh Lại phấn đấu đến năm 2020, thu nhập bình quân đầu người toàn xã đạt 45 triệu đồng/năm; giảm tỷ lệ hộ nghèo còn dưới 2,5%; 100% số gia đình được dùng nước hợp vệ sinh; phấn đấu xây dựng 2 trường Tiểu học và Trường Mầm non đạt chuẩn quốc gia mức độ 2; tỷ lệ chi bộ đạt TSVM hàng năm đạt từ 50% trở lên; kết nạp 5-6 đảng viên mới/năm; đảng bộ, chính quyền và các đoàn thể nhân dân đạt TSVM…

Làng xuất khẩu lao động

Hiện xã có tới 700 người đang đi XKLĐ chủ yếu ở các nước Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan. Ngoài ra, một bộ phận nhỏ đi Mỹ hay Anh. Những năm gần đây, Vĩnh Lại đã gần như “thoát xác” để thành phố làng nhờ xuất khẩu lao động. Tổng thu ngân sách hàng năm của toàn huyện Lâm Thao chỉ đạt 11 tỷ đồng/năm, trong khi số tiền con em xã Vĩnh Lại đang lao động ở nước ngoài gửi về cho gia đình đạt trung bình 12-13 tỷ đồng mỗi năm. Từ nguồn thu XKLĐ, người dân trong xã có điều kiện phát triển kinh tế và xoá đói giảm nghèo.
Thông tin về Xã Bản Nguyên (cũ - trước sáp nhập):
Bản Nguyên là 1 xã của huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ. Xã có tổng số diện tích theo km2 7,631 km², tổng số dân vào năm 2004 là 9.524 người, mật độ đạt 1.213 người/km². Xã nằm cách trung tâm Việt Trì khoảng 14 km. Phía Bắc giáp với xã Tứ Xã, phía Nam giáp sông Thao (Hồng), bên kia (bờ hữu) là thị trấn Hưng Hóa và xã Hồng Đà (huyện Tam Nông); phía Đông giáp với xã Vĩnh Lại; phía Tây giáp với xã Kinh Kệ.

Lịch sử

Nguyên xưa nơi đây có tên chạ Bãi Á hay trang Bãi Á. Thời Hậu Lê, đổi thành xã. Đến thời Minh Mạng đổi thành xã Á Nguyên, rồi Bản Nguyên. Từ năm 1946 đến 1964, chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đổi tên thành xã Hùng Tiến. Sau năm 1964, sử dụng lại tên xã Bản Nguyên.
Thần phả trang Bãi Á (ứng với phần đất Bản nguyên cổ) viết, "Tương truyền, (sau khi đánh đuổi quân Thục Phán), …, Hùng Duệ vương sắc phong Ba vị Phúc thần (Tam vị Đại vương, cùng hợp sức với Tản Viên Sơn Thánh) là: Tá Lang linh ứng Đại vương, Đương Cương hiển ứng Đại vương và Hương Thụy hiển ứng Đại vương…. Kiêng húy 6 chữ: tá, lang, đương, cương, hương, thụy. … Nối tục các thời Đinh, Lê, Lý, Trần, Lê Thái tổ sắc phong…". Trong dân cư, củ khoai lang phải gọi là củ muống, đương chức nói là đang chức, thắp hương nói là thắp nhang...; Con dân không lấy tên trùng với 6 chữ húy.

Kinh tế

Bản Nguyên có nhiều ưu thế của một vùng nông nghiệp phát triển. Bản Nguyên hiện là xã có bộ mặt nông thôn nhiều khởi sắc với các mô hình kinh tế trang trại, gia trại, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi; sản xuất rau giống; trồng chuối thương phẩm…
Đặc biệt, Bản Nguyên cũng là xã nổi tiếng trong huyện với làng Quỳnh Lâm - một làng đặc biệt - làng có rất nhiều gia đình bán hủ tiếu (món ăn miền Nam) cho thu nhập cao, bình quân từ 13-15 triệu đồng/người/tháng…
Là một xã nông nghiệp, để phát triển kinh tế, tăng thu nhập, nâng cao mức sống của người dân, địa phương đang tìm hướng đi trong xuất khẩu lao động, phấn đấu vươn lên là một trong những xã của huyện Lâm Thao có nguồn cung ứng lao động xuất khẩu dồi dào.

Tình trạng sạt lở đất

Nhiều năm nay, do tác động của dòng chảy sông Hồng, hàng chục héc ta đất bãi bồi trồng hoa màu của người dân khu 14, xã Bản Nguyên bị trôi dần xuống sông. Tình trạng này, không chỉ khiến người dân bị mất đất canh tác mà còn trực tiếp đe dọa đến tính mạng và tài sản của 34 hộ dân nơi này. Đặc biệt, gần đây tình trạng sạt lở đất càng nghiêm trọng.
Lý giải về nguyên nhân sạt lở đất ven sông, chính quyền xã Bản Nguyên cho rằng, do bên kia sông Hồng thuộc huyện Tam Nông đã được kè bờ kiên cố. Bởi vậy, khi nước sông chảy siết đã làm thay đổi dòng chảy, nước đổ dồn về phía bờ sông xã Bản Nguyên, gây ra sạt lở nghiêm trọng. Mặt khác, sự điều tiết hồ thủy điện Hòa Bình khiến dòng nước lên xuống không ổn định đã ảnh hưởng đến bờ sông khu vực xã Bản Nguyên. Được biết, trước tình hình nguy hiểm trên, chính quyền địa phương đã cho cắm biển báo điểm sạt lở nguy hiểm; tạm thời không cho người dân sản xuất trên khu vực có nguy cơ bị sạt lở cao.